/ ای عاشقان ای عاشقان دل را چراغانی کنید /

"عید سعید فطر" در اشارات شعر و ادب فارسی

بيا كه ترك فلك، خوان روزه غارت كرد

هلال عيد به دور قدح اشارت كرد

ثواب روزه و حج قبول، آنكس برد
كه خاك ميكده‌ى عشق را زيارت كرد 

مقام اصلى ما گوشه خراباتست
خداش خير دهد آنكه اين عمارت كرد 

بهاى باده‌ى چون لعل چيست؟ جوهر عقل
بيا كه سود كسى برد، كاين تجارت كرد 

نماز در خم آن ابروان محرابى
كسى كند كه به خون جگر طهارت كرد

فغان كه نرگس جماش شيخ شهر امروز
نظر به درد كشان از سر حقارت كرد

به روى يار نظر كن ز ديده منت دار
كه كار ديده، نظر از سر بصارت كرد 

حديث عشق ز حافظ شنو نه از واعظ
اگر چه صنعت بسیار در عبارت کرد

اين مطلب را با غزل زيباي خواجه شيراز آغاز كرديم تا عاشقان را بشارتي باشد بر يك ماه بندگي و دلدادگي. "عید سعید فطر" را عید سرفرازی و نیکبختی انسان مومن و فرمانبردار حق نیز خوانده‌اند، این عید بزرگ در تاریخ فرهنگ و ادب همواره مورد عنایت سخنوران و سخن پردازان ادب بوده است. آنچه در پی می آید، نمونه هایی از آن اشارات است.

  به پیشوازعید فطر رفتن، در ادب پارسی فراوان به چشم می آید و سخنوران هر یک از دریچه‌ای خاص به این واقعه نگریسته‌اند. برخی از شاعران در مقام تبریک و تهنیت این رویداد برآمده و گروهی دیگر با غم و اندوه از سپری شدن رمضان یاد کرده اند. تعدادی از شاعران نیز در قالب طنز، مضمون مورد نظر خویش را ابراز داشته اند و بر زهد و ریای صوری، و غفلت و بی خبری آدمیان تاخته‌اند. كوتاه‌سخن آن‌كه عید فطر نیز همچون سایر مناسبتهای بزرگ در اندیشه و خیال شاعران بیانگر نکته‌های باریکتر از موی بسیاری است.

 ذکر این نکته نیز لازم به نظر می رسد که در دیوان شاعران، به ویژه شاعران متقدم به اشاره بیشتری درباره عید فطر بر می خوریم بعضی از این شاعران با قصیده های بلند به استقبال این روز فرخنده رفته اند و در دیوان آنها چندین شعر به همین مناسبت سروده شده است. جان کلام آنکه عید فطر در نگاه سخنوران ادب پارسی به عنوان یکی از اعیاد بزرگ اسلامی جایگاهی والا و ارجمند دارد و همواره مورد ستایش قرار گرفته است:

* خواجه حافظ شیرازی:
روزه یکسو شد و عید آمد و دلها برخاست
می زخمخانه به جوش آمد و می باید خواست

* قیصرامین پور:
عید  است و دلم خانه ویرانه، بیا
این خانه تکاندیم ز بیگانه ، بیا
یک ماه تمام مهیمانت بودیم
یک روز به مهمانی این خانه بیا

* امیر معزی:
رمضان شد چو غریبان به سفر بار دیگر
اینست فرخ شدن و اینست به هنگام سفر

* عنصری بلخی:
روزه پذیرفته با دو فرخ عید
که بجز فرخش اخیر نیست

* حکیم غرضی سیستانی :
به مه روزه  مرا توبه اگر در خور بود
روزه بگذشت و کنون نیست مرا آن در خور
شب عید آمد و می‌خواهم بربام جهم
گویم از نو شدن ماه چه دارید خبر؟

* منوچهر دامغانی:
بر آمدن عید و برون رفتن روزه
ساقی بدهم باده، بر باغ و به سبزه

* کلیم همدانی :
هلال عید بغل در وداع روزه گشاد
صلاح و تقوی پا در رکاب عزل نهاد
گذشت موسم شبگیر طاعت و باید
سحور را به صبوحی بدل کنند عباد

* شمس طبسی:
عید روزه طایری شد پَر ز رحمت ساخته
کاشیانش برتر از گردون گردان یافتم

* خاقانی شروانی :
جاهش ز دهر چون مه عید از صف نجوم
ذاتش زخلق چون شب قدر از مه صیام

* مجیرالدین بیلقانی :
روز پس خرم و موسم ز همه خوب‌تر است
عید فطر است که عالم همه پر زیب و فر است

* مصلح الدین سعدی شیرازی:
برگ تحویل می کند رمضان
بار تودیع بر دل اخوان
یار نادیده سیر، زود برفت
دیر ننشست نازنین مهمان
ماه فرخنده روی برپیچید
و علیک السلام یا رمضان
الوادع ای زمان طاعت و خیر
مجلس ذکر و محفل قرآن
بهر مردمان ایزدی بر لب
نفس در بند و دیو در زندان
تا دگر روزه با جهان آید
بس بگردد به گونه گونه جهان
بلبلی زار می نالید
بر فراق بهار وقت خزان
گفتم  انده مبر که باز آید
روز تو روز و لاله و ریحان
گفت  ترسم بقا وفا نکند
ورنه هر سال گل  دمد بستان
روزه بسیار و عید خواهد بود
تیر ماه و بهار و تابستان
تا که در منزل حیات بود
سال دیگر که در غریبستان

* قائم مقام فراهانی:
معشوقه به نام من و کام دگرانست
چون غره شوال که عید رمضانست

* مسعود سعد سلمان:
رسید عید و ز ما ماه روزه کرد گذر
وداع باید کردش که کرد رای سفر
به ما مقدمه عید فرخجسته رسید
براند روزه فرخنده ساقه شکر
برفت زود ز نزدیک ما و نیست شگفت
که زود رود آن چیز کو گرامی تر

* سراج الدین قمری:
در دلت بود هم از اول ماه رمضان
که چو شوال شود چنگ زنی در می ناب

 اما عید فطر در نگاه مولانا روز کمال است و وصال، روز مشاهده و رؤیت ماه فائق آمدن بر تضادها. عید فطر روز اجابت است و شگفتا از شگفتی دریافت های مولوی در این روز:

بگذشت مه روزه، عید آمد و عید آمد
بگذشت شب هجران معشوق پدید آمد
آن صبح چو صادق شد عذرای تو وامق شد
معشوق تو عاشق شد شیخ تو مرید آمد
شد جنگ و نظر آمد شد زهر و شکر آمد
شد سنگ و گهر آمد شد قفل و کلید آمد
جان از تن آلوده هم پاک به پاکی رفت
هر چند چو خورشیدی بر پاک و پلید آمد
از لذت جام تو دل مانده به دام تو
جان نیز چو واقف شد او نیز دوید آمد
بس توبه شایسته بر سنگ تو بشکسته
بس زاهد و بس عابد کو خرقه درید آمد

به پیشواز عید سعید فطر رفتن تنها به ادبیات فارسی محدود نمی شود و در ادبیات سایر ملل نیز نمونه های بسیاری در ستایش این روز فرخنده سروده شده  است، به ویژه درادبیات عرب ، که غالبا مضامین را با توصیف های غنایی بیان داشته اند که در اینجا به ذکر سروده ای از "ابونواس" اکتفا میکنیم:

منّ شوال علینا
و حقیق بامتنان
جا باقصف و بالعز
ف و تعزید القیان
او فی الاشهر لی
ابعدها من رمضان

یعنی: ماه شوال بر ما منت گذاشت، پس سزوار سپاس است. با شادی و نغمه بانوان آمد. با‌وفاترین ماهها برای من، همان دورترین آنان از رمضان می باشد.

* عید فطردر فرهنگ عامه مردم ایران 
عید سعید فطر در فرهنگ عامه( فولکلوریک) مردم ایران جلوه ای بسیار زیبا و دل‌انگیز دارد و مردم هر یک از شهرهای این سرزمین پهناور درگرامیداشت  این روز خجسته آداب و رسوم و مراسمي ویژه دارند.

در کردستان مردم برای رؤیت هلال ماه شوال به بام خانه ها رفته و می کوشند تا هلال ماه را در آینه بنگرند. آنان دیدن هلال ماه شوال در آینه را خوش یمن می دانند و به محض دیدن هلال ماه شوال با افروختن آتش در بلندی های و کوهها خبر رویت  هلال ماه شوال را به روستاهای مجاور مژده می دهند.

در برخی از مناطق مانند  فرنق مردم هنوز به اخبار رسانه ها اعتقادی ندارند و می کوشند یا خودشان ماه را ببینند و یا از مجتهدان کسب تکلیف کنند.

در یزد همگام صبح مردم در مساجد بزرگ و قدیمی شهر اجتماع می کنند و نذرداران از آنها با شربت و شیرینی پذیرایی می کنند.

در بسیاری از شهرهای ایران مردم پس از اقامه نماز عید سعید فطر به زیارت امامزاده ها و مزار مشایخ و بزرگان می روند.

یکی دیگراز سنت های رایج در روز عید فطر حضور در منزل کسانی است که به تازگی فردی از آن خانواده فوت شده باشد و عید فطر نخستین  عید بعد از در گذشت آن شخص باشد. در خانه فرد متوفا از مردم با چای و خرما پذیرایی می شود و مردم با خواندن فاتحه برای روح تازه گذشته در خواست آمرزش می کنند.

"صلات کشیدن" یکی دیگر از آداب روز عید فطر در برخی نقاط ایران است. این مراسم معمولا توسط کسانی برگزار می شود که قرآن را می توانند خوب بخوانند، آنان با حضور در بین مردم بر بام یا گلدسته مساجد رفته و پس از تلاوت قرآن کریم با صدای بلند می گویند "الصلاه الصلاه علی العید الفطر" و بدینگونه مردم نیز "الصلاه"‌گویان به جمع ملحق می شوند.

در برخی از شهرها و روستاهای ایران در روز عید فطر نقل و شیرینی‌های محلی تهیه و بین مردم پخش می شود. همچنین در برخی نقاط مانند "صفاد" آباده زنان درگروههای مختلف و با تشریفات خاص آش بدرقه رمضان می پزند و بین اهالی تقسیم می کنند. 

و ...

عید صیام آمد و ماه صیام رفت
لطف تمام آمد و فیض تمام رفت
شد عید فطر و لطف خدا باز تازه شد
گرد غم گناه ز جان عوام رفت

عيد سعيد فطر بر شما هم‌‌كيشان و هم‌ميهنان ارجمند تهنيت باد.